CZEKANIE NA ODSZKODOWANIE

Wywłaszczaną nieruchomość trzeba opuścić bardzo szybko. W przypadku decyzji lokalizacyjnej z rygorem natychmiastowej wykonalności właściciel jest zobowiązany do jej niezwłocznego wydania. Bez rygoru zyskuje nieco więcej czasu: termin ten nie może być krótszy niż 120 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. To nadal niewiele, gdy trzeba pilnie znaleźć nowy dom, przeprowadzić się, zmienić dzieciom szkołę, na nowo ułożyć kwestię dojazdów do pracy lub tę pracę zmienić. W jeszcze trudniejszej sytuacji znajdują się właściciele gospodarstw rolnych – w ich przypadku tak krótkie ramy czasowe oznaczają szczególnie dotkliwe straty. Wyprowadzić się jednak trzeba, najpóźniej w wyznaczonym terminie.

Ale po samym wywłaszczeniu – które dokonuje się na mocy wspomnianej decyzji – tempo nagle zwalnia. Dzieje się tak, ponieważ ustalenie wysokości odszkodowania jest w całym procesie osobną procedurą. W świetle obowiązujących w Polsce specustaw cel inwestora – czyli szybkie przejęcie gruntu – ma znaczenie priorytetowe. Tymczasem cel właściciela – zamknięcie bez strat jednego etapu życia i rozpoczęcie go w nowym miejscu – ma już dla prawodawcy znacznie mniejszą wagę.

Każdy wywłaszczony pod cel publiczny powinien otrzymać słuszne odszkodowanie. Taki zapis znalazł się w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP. Ale kiedy te pieniądze powinny zostać wypłacone? Konkretny termin nie został wyznaczony. Owszem, istnieją określone terminy ustawowe dotyczące poszczególnych zadań organów. Na przykład wysokość odszkodowania powinna zostać ustalona w terminie 60 dni od daty nadania rygoru natychmiastowej wykonalności. Tymczasem większość postępowań na tym etapie (w języku prawników: w pierwszej instancji) trwa od kilku do kilkunastu miesięcy.

Wywłaszczany otrzymuje wreszcie decyzję ustalającą wysokość odszkodowania. Jeśli jednak on sam lub druga strona (czyli inwestor) od tej decyzji się odwoła, spór przenosi się na drugi etap (tj. do drugiej instancji). Takie odwołanie teoretycznie powinno zostać rozpatrzone w ciągu 30 dni. W praktyce organ wyższego stopnia - czyli wojewoda lub właściwy minister - realizuje to zadanie zwykle w ciągu kolejnych kilku lub nawet kilkunastu miesięcy.

W przepisach brakuje odpowiednich sankcji oraz negatywnych konsekwencji dla organów, które odpowiadają za opóźnienia i niedotrzymanie terminów – tak kluczowych z punktu widzenia osoby wywłaszczanej. W efekcie na wypłatę odszkodowania czeka się w Polsce miesiącami, a niekiedy latami.

Dla właściciela oznacza to zarówno problem prawny, jak i bardzo konkretny problem życiowy: gdzie mieszkać, za co kupić lub zbudować nowy dom, jak finansować kredyt, co zrobić z rodziną i dobytkiem?

Urząd ma obowiązek prowadzić sprawę bez nieuzasadnionej zwłoki, z kolei wywłaszczany właściciel musi pilnować terminów. Różnica? Gdy instytucja przekroczy termin, po prostu informuje o tym wywłaszczanego (albo i nie) – i nie ponosi z tego tytułu żadnych konsekwencji. Gdy jednak to właściciel spóźni się choćby o jeden dzień, natychmiast traci możliwość aktywnej obrony swojego interesu.

W polskich realiach organ może bezkarnie zwlekać z ustaleniem odszkodowania, podczas gdy wywłaszczony obywatel i tak jest zobowiązany do szybkiego wydania nieruchomości – często zanim otrzyma odszkodowanie, a nawet przed wypłatą należnej mu zaliczki.

Operat szacunkowy nie jest jeszcze decyzją o odszkodowaniu. Nawet gdy organ ustali wysokość odszkodowania, a właściciel nie wnosi odwołania od tej decyzji, pieniądze nie zawsze trafiają na konto od razu.

Wypłata może się opóźnić z różnych powodów – między innymi wtedy, gdy postępowanie się przedłuża, gdy decyzja nie jest jeszcze ostateczna albo od decyzji odwoła się inna strona postępowania. Poważną przeszkodą może też być nieuregulowany stan prawny wywłaszczanej nieruchomości – gdy nie jest jasne, komu należne odszkodowanie powinno zostać wypłacone.

W wielu przypadkach przepisy przewidują możliwość otrzymania zaliczki na poczet odszkodowania. Trzeba jednak wiedzieć, kiedy można się o nią ubiegać, jakie warunki należy spełnić i co zrobić, aby ją otrzymać.